Passend en inclusief onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingen valt onder de basisondersteuning van scholen. Dat betekent dat van scholen wordt verwacht dat zij (hoog)begaafdheid bij leerlingen kunnen signaleren en een analyse kunnen maken van hun ondersteuningsbehoeften. Scholen moeten in staat zijn het onderwijs aan te passen door te compacten, verrijken, verdiepen, verbreden en te versnellen, passend bij het ontwikkelingsniveau en -tempo van het kind. Een specialist begaafdheid kan dit proces ondersteunen op individueel en groepsniveau, en ook op (boven)schools niveau. Daarbij is zij zich ervan bewust dat de basis voor goed onderwijs aan (hoog)begaafde leerlingen de pedagogische sensitiviteit van de leraar is (Bakx, 2024).
‘Deze beroepsstandaard biedt inspiratie voor de invulling en uitvoering van de taken van de specialist begaafdheid, en een handvat voor professionalisering.’
Met deze beroepsstandaard willen we specialisten begaafdheid een document bieden ter inspiratie voor de invulling en uitvoering van hun taken, en een handvat voor professionalisering. Ook willen we met deze beroepsstandaard een inspiratiebron en naslagwerk aanreiken voor de opleiders van de specialisten begaafdheid. Zij kunnen hun opleidingen langs de lat van de beroepsstandaard leggen om te zien of deze eraan voldoen. Verder kunnen ze dit werk erop naslaan om te zien welke competenties horen bij een bepaalde taak van de specialist begaafdheid. Uitgangspunt voor deze beroepsstandaard is het proefschrift Raising the bar: The competencies of specialists in gifted education van Eleonoor van Gerven (2021).
Deze beroepsstandaard is gericht op het primair onderwijs. De informatie is desalniettemin zeer bruikbaar voor andere vormen van onderwijs, zoals het voortgezet onderwijs, het middelbaar en hoger beroepsonderwijs, en het wetenschappelijk onderwijs. In de beroepsstandaard wordt uitgegaan van specialisten begaafdheid met een onderwijsbevoegdheid, waarbij we ons realiseren dat er ook specialisten begaafdheid zonder onderwijsbevoegdheid werkzaam zijn in de scholen.
‘Leerlingen met (hoog)begaafdheid hebben meer uitdagingen in het onderwijs nodig om tot leren te komen.’
Er is in de wetenschappelijke literatuur geen eensluidende definitie te vinden van (hoog)begaafdheid (Tellings, 2025). Prof. dr. Lianne Hoogeveen van de Radboud Universiteit geeft aan dat er een gemene deler is (Visser, J. 2024): dat hoogbegaafde mensen hoge capaciteiten hebben en veel potentieel om op hoog niveau te presteren door een manier van denken die complexer en sneller is. Dat leidt ertoe dat deze leerlingen meer uitdagingen in het onderwijs nodig hebben om tot leren te komen. In hoofdstuk 1 is meer te lezen over de ontwikkeling van het concept (hoog)begaafdheid. Ook lees je daarin meer over de geschiedenis van (hoog)begaafdheid in het onderwijs en de positie van de specialist begaafdheid.
Hoofdstuk 2 gaat over de verschillende rollen, competenties en taken die de specialist begaafdheid kan hebben. Daarnaast gaan we kort in op de functiewaardering. Tot slot geeft hoofdstuk 3 de ethische code, die de specialist begaafdheid helpt een passende professionele houding in het werk aan te nemen.
Hetty Meulensteen, Patricia Versnel-Blom en Liesbeth Berkelmans-de Bont
Namens het afdelingsbestuur Specialisten Begaafdheid van de LBBO
- In deze beroepsstandaard zullen wij de termen ‘(hoog)begaafd’ en ‘(hoog)begaafdheid’ gebruiken (in plaats van begaafd, begaafdheid, hoogbegaafd of hoogbegaafdheid). Het verschil tussen de term ‘begaafdheid’ met de betekenis van ‘hoog potentieel’ en ‘hoogbegaafdheid’ in de vorm van ‘functioneren op uitzonderlijk hoog niveau’ is namelijk niet zo zwart-wit¹. Er zijn veel factoren die de ontwikkeling van het potentieel beïnvloeden. Het is bovendien goed om te bedenken dat bij (hoog)begaafden niet altijd alleen sprake is van hoge prestaties op het cognitieve vlak, maar ook (of alleen) op andere vlakken.
- Ten behoeve van de leesbaarheid is in deze publicatie in veel gevallen bij de verwijzing naar een persoon gekozen voor het gebruik van ‘zij’. Het spreekt vanzelf dat hier ook andere persoonlijke voornaamwoorden (zoals ‘hij’) gelezen kunnen worden.
- In de tekst wordt gesproken over leerlingen. Hiermee worden kinderen en jongeren tot achttien jaar bedoeld.
- Als wij spreken van ‘specialist(en) begaafdheid’ kan daar ook worden gelezen: ‘(hoog)begaafdheidsspecialist(en)’. Beide termen worden in scholen gebruikt.
¹ In de Angelsaksische landen worden hiervoor de termen ‘gifted’ en ‘talented’ gebruikt.
De beroepsstandaard voor de specialist begaafdheid
Tekst: Liesbeth Berkelmans-de Bont, Hetty Meulensteen en Patricia Versnel-Blom (LBBO)
Eindredactioneel advies hoofdstuk 1, 2, 3: Femke van den Berg
Copyright © 2025: Landelijke Beroepsgroep voor Begeleiders in het Onderwijs
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Tekst- en datamining is uitdrukkelijk niet toegestaan, ook niet van fragmenten.
Uitgave: Pica, www.uitgeverijpica.nl